معرفی برنامه حافظه جهاني  یونسکو

 

برنامه حافظه جهانی

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد( یونسکو (

کمیسیون ملی یونسکو

اهداف برنامه

تدابیر کلیدی برنامه

مدیریت و ساختار برنامه

دفاتر ثبت حافظه جهانی

معیارهای گزینش

مراحل ثبت اثر پيشنهادشده در فهرست حافظه جهاني در ايران

پاك كردن از دفتر ثبت

آثار ثبت شده در حافظه جهاني

 

برنامه حافظه جهاني

 

يونسكو برنامه حافظه جهاني را در سال 1992 ميلادي (۱۳۷۱ شمسی) با انگيزه آگاهي نسبت به وضعيت وخيم حفاظت از ميراث مستند و ایجاد شرایط مناسب برای دسترسي به آن در قسمتهاي مختلف دنيا تاسیس کرد. جنگ و آشوبهاي اجتماعي و كمبود منابع، مشكلاتي را كه قرنها وجود داشت، بدتر كرده و مجموعه هاي مهمي در جهان بر اثر تاراج و پراكندگي، داد و ستد غيرقانوني، خرابي، عدم تعيين بودجه مناسب و حافظت نادرست دچار سرنوشتهاي متفاوتي شده است بنابراين يونسكو وظيفه خود دانست تا برنامه حافظه جهاني را ايجادكند.
بدین منظور در سال ۱۹۹۳ میلادی كميته مشاوره بين المللي آي اي سي (IAC ) در پالتاسك لهستان تشكيل جلسه داد. این كميته طرحي ارائه داد كه به موجب آن نقش يونسكو را به عنوان آگاه كننده دولتها، نهادها و سازمان هاي بين المللي و ترويج شراكت در اجراي پروژه ها تاييد و تاكيد مي نمود. تا کنون حدود 45 كميته ملي حافظه جهاني در دنيا تاسيس شده است. دفتر ثبت حافظه جهاني كه قابل مشاهده ترين جنبه عمومي برنامه مي باشد، در سال 1995 ميلادي بنيانگذاري شد و از طريق توافق هايي كه در گردهمايي هاي متوالي آي اي سي صورت مي گرفت، رشد كرد.
نگرش برنامه حافظه جهاني آن است كه ميراث مستند جهان متعلق به همه است، بايد برای همیشه و به صورت كامل حفاظت و نگهداري شود و در دسترس هميشگي همگان باشد. در برنامه حافظه جهاني، ميراث مستند ویژگی های زیر را باید دارا باشد:
.1
قابل حركت باشد؛
.2 متشكل از علايم، كدها، صداها يا تصاوير باشد؛
.3 قابل نگهداري باشد؛
.4قابل تكثير باشد؛
.5قابل ارائه باشد.
سند دو جزء دارد؛ محتواي اطلاعاتي و حاملي كه بر آن قرا دارد كه هر یک ممكن است ازتنوع بالايي برخوردار باشد و به عنوان قسمت هايي از حافظه به يك ميزان مهم باشد. برخي از این حامل ها به شرح زير مي باشد:
-
حامل هاي متني: حاملهاي متني مثل دست نوشته ها، كتاب ها، روزنامه ها، پوسترها و غيره؛ محتواي متني ممكن است با جوهر، مداد، ابزار نقاشي يا ديگر وسايل ثبت شده باشد. حامل ممكن است از جنس كاغذ، پلاستيك، پاپيروس، پوست حيوان، برگ نخل، پوست درخت، بافت پارچه و منسوجات يا مواد ديگر باشد؛
- حامل هاي غير متني: حاملهايي مثل ترسيمها، تصاوير چاپي، نقشه ها و موسيقي در اين گروه قرار مي گيرد؛
- حامل هاي سمعي و بصري: اين حاملها شامل فيلم ها، ديسك ها، نوارها و عكس ها مي باشد؛
- اسناد مجازي: اسنادي مانند آنچه در شبکه های اینترنتی قراردارد، در این گروه قرار می گیرد.

 

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)

 

در اول نوامبر سال 1945 ميلادي (۱۳۲۴ شمسی) درست هنگام پايان جنگ جهاني دوم، كنفرانس بزرگي در لندن تشكيل شد كه در آن نمايندگان چهل و سه كشور از جمله ایران شركت كردند. فرانسه و انگلستان، دو كشوري كه بيشترين صدمات را از جنگ ديده بودند، پيشنهاد كردند سازماني با هدف نهادينه ساختن فرهنگ صلح تأسيس شود. از نظر آنها چنين سازماني مي بايست در راه همبستگي فكري و اخلاقي بشريت خدمت مي كرد و مانع از وقوع جنگ جهاني ديگری مي شد. در 19 نوامبر 1945 ميلادي (۱۳۲۴ شمسی)، 37 تن از نمايندگان كشورها اساسنامه يونسكو را امضا كردند و بدين ترتيب سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي ملل متحد(يونسكو) با هدف پيشبرد صلح و رفاه همگاني در جهان از طريق همكاري بين ملتها تأسيس شد. از آنجا كه صلح بايد بر اساس همبستگي معنوي و فكري پي ريزي شود و جنگها نخست در ذهن بشر آغاز مي شود، دفاع از صلح نيز بايد در ذهن انسانها شكل گيرد بنابراين يونسكو مأموريت يافت كه در مقام سازماني براي همكاري فكري در سطح بين المللي خدمت كند. يونسكو با ازدياد و تقويت مناسبات آموزشي، علمي و فرهنگي، دو هدف كاملاً پيوسته دارد:
1.
توسعه كه وراي تقاضاي ساده پيشرفت مادي، بايد به طيف گسترده اي از خواستهاي انسان پاسخ گويد، بدون آنكه ميراث نسلهاي آينده را به خطر افكند؛
2. برقراري فرهنگ صلح، بر اساس آموزش مسئوليت شهروندي و مشاركت كامل در فرايندهاي دموكراتيك.
براي آنكه صلح پايدار، صادقانه و مورد قبول همه برقرار شود، در ديباچه اساسنامه يونسكو آمده است: "كشورهاي امضا كننده اين اساسنامه مصممند، دستيابي كامل و برابر به آموزش، پي جويي آزاد حقيقت عيني، تبادل آزاد انديشه‌ها و دانسته‌ها را براي همگان تضمين كنند، روابط بين مردم خود را توسعه بخشند و افزايش دهند تا با درك متقابل و بهتر به شناختي دقيق‌تر و حقيقي تر از آداب و رسوم يكديگر برسند."
طي اين كنفرانس وظايف سازمان درچندين بند تعيين شد كه خلاصة آن عبارت است از:
.1
تسهيل تبادل آزاد بين رهبران آموزشي، فرهنگي و علمي كشورها؛
.2مبادلة آزاد عقايد و اطلاعات، بين مردم و متخصصان از طريق مدارس، دانشگاهها و ساير مؤسسات آموزشي و پژوهشي؛
.3تدوين و توزيع برنامه‌هاي آموزشي و فرهنگي، متناسب با نيازهاي كشورها؛
در این کنفرانس بر ضرورت حفظ جنبة غير دولتي سازمان نيز تاكيد شد.
اساسنامه یونسکو بعداً در سال 1946 ميلادي توسط بيست كشور ديگر امضاشد و بدين ترتيب اين تعداد از اعضا نخستين بنيانگذاران سازمان آموزشي، علمي و فرهنگي ملل متحد شدند. تا سال 1950 ميلادي تعداد اعضاي يونسكو به 59 عضو رسيد و در سال 1954 ميلادي اتحاد جماهير شوروي هفتادمين عضو اين سازمان شد. بين سالهاي 1960 و 1962 ميلادي در پي فرايند استعمارزدايي 24 كشور جديدالتأسيس آفريقايي نيز به اين سازمان پيوستند اما در سال 1984 ميلادي ايالات متحده كه مديريت و سياستهاي سازمان را برنمی تابید، از عضویت یونسکو خارج شد. اندكي بعد انگلستان و سنگاپور نيز از سازمان كناره گيري كردند.
در اوايل سال 1990 ميلادي، فروپاشي بلوك شرق سبب ايجاد تحولات بيشتر شد و كرسي آلمان شرقي بر اثر اتحاد دو آلمان حذف گرديد. اندكي بعد فروپاشي اتحاد جماهير شوروي نيز سبب شد، 12 عضو جديد به سازمان يونسكو بپيوندند. اندكي بعد كشورهاي يوگسلاوي سابق و كشورهايي نظير بوسني هرزگوين، اسلووني و كروزني نیز به اين سازمان ملحق شدند. از زمان تأسيس سازمان يونسكو 10 عضو در فواصل زماني مشخص از سازمان كناره گرفتند؛ به عنوان مثال آفريقاي جنوبي در سال 1956 ميلادي اين سازمان را ترك كرد و در سال 1994 ميلادي بعد از حذف نژاد پرستي دوباره بدان ملحق شد. تمام اين ده كشور به جز سنگاپور دوباره به يونسكو پيوستند. انگلستان يك بار ديگر در سال 1997 ميلادي عضو يونسكو شد. در اكتبر 2003 ميلادي با برگشت ايالات متحده به يونسكو تركيب اعضاي آن به 190 كشور عضو رسيد. مقر اين سازمان در پاریس پایتخت فرانسه است و دفترهایی در کشورهای مختلف دارد.

 

كميسيون ملي يونسكو 

 

 طبق ماده 7 اساسنامه يونسكو، براي ايجاد هماهنگي بين يونسكو و مؤسسات ذيربط، كشورهاي عضو، موظف به ايجاد كميسيونهاي ملي شدند. در حال حاضر 190 كميسيون ملي يونسكو وجود دارد كه در مجموعه نظام ملل متحد بي نظير است. در كميسيونهاي ملي، متفكران، دانشگاهيان و شخصيتهاي علمي فعاليت دارند و در تدوين ، اجرا و ارزيابي برنامه‌هاي يونسكو مشاركت مي‌كنند. كميسيونهاي ملي از طريق انتشار كتابها و اسناد يونسكو، برگزاري كنفرانسها و تشكيل نمايشگاه، ديدگاهها و برنامه‌ هاي يونسكو را در كشور خود منعكس مي‌كنند. به علاوه نقش مشورتي نيز دارند و دولتهاي متبوع خود را از برنامه هاي يونسكو مطلع مي كنند و بدين ترتيب افكار و انديشه هاي يونسكو را اشاعه مي دهند.

 

اهداف برنامه

 

اين برنامه اهداف زير را دنبال مي كند:
الف) تسهيل محافظت از ميراث مستند دنيا با استفاده از مناسب ترين تكنيكها: قسمت اصلی میراث فرهنگی جهان را میراث مستند تشکیل می دهد. از آنجا که این اسناد از مواد طبیعی ساخته شده ، در معرض نابودی و فرسودگی قرار دارد و بعضی از این میراث که به صورت الکترونیک موجود می باشد نیز ممکن است از بین برود بنابراین برای جلوگیری از این پدیده تسهیلات مناسبی جهت حفظ و نگهداری میراث فراهم شده است؛
ب) امکان دسترسي جهاني به ميراث مكتوب: برنامه حافظه جهانی فرصتهایی را فراهم می سازد که امکان استفاده عمومی برای همه ایجاد گردد. توسعه محصولاتی چون CD-ROM ها، نوارهای دیجیتالی و دیسکتهای فشرده شنیداری و تصویری (DVD) از جمله راهکارهای ارائه شده می باشد. مشارکت همگانی تمام کشورها سبب دسترسی عمومی و انتقال مطالب به نسلهای آینده می شود؛
ج) افزايش آگاهي جهاني نسبت به وجود و اهميت جهاني ميراث مستند: برای افزایش اطلاعات و آگاهی از برنامه حافظه جهانی سمینارهایی تدارک دیده می شود تا دولتها، مردم و بخشهای تجاری و بازرگانی از اهمیت میراث مستند مطلع شوند؛
د) گسترش برنامه های میراث جهانی: با تشکیل کمیته های مشاوره بین المللی، کمیته های ملی و منطقه ای حافظه جهانی به برنامه ای بین المللی تبدیل می شود و با مشارکت متخصصان، استفاده کنندگان، دولتها و سازمانها، امکان گسترش این برنامه بین المللی ایجاد می شود.

 

تدابیر کلیدی برنامه

 

پنج تدبير كليدي براي دستيابي به اهداف اين برنامه در نظر گرفته شده است:
.1
شناسايي ميراث مستند: اين استراتژي مستلزم شناسايي ميراث مستندي است كه اهميت جهاني دارد؛


.2بالا بردن آگاهي جهانی: اين برنامه تلاش مي كند تا آگاهي جهاني را نسبت به اهميت ميراث مستند و نياز براي حفاظت و فراهم آوري امکانات دسترسي بدان را افزايش دهد. وسايلي كه در اين زمينه به كار برده خواهد شد عبارت است از: آموزش، تبليغات، پخش اطلاعات درباره روشهاي حفاظت و توسعه روابط با سازمانهاي غيردولتي؛


.3حفاظت: حفاظت محركي براي ارتقای سطح نگهداری از ميراث مستند است، برنامه هاي حفاظت مربوط به ميراثي است كه قبلا در فهرست ثبت حافظه جهاني وارد شده و هر جا لازم باشد توسط يونسكو مورد حمايت قرار مي گيرد؛

 

.4دسترسي: در اين تدبير مؤسسسات تشويق مي شوند تا از فن آوری جديد براي افزايش دسترسي به ميراث مستندي كه مسئوليت آن را برعهده دارند، استفاده كنند؛


.5ساختارها، وضعيت و ارتباطات: ساختار کمیته هاي برنامه حافظه جهانی در سطح ملي، منطقه اي و بين المللي كه به سرعت رشد و تكامل يافته است، به توسعه خود ادامه خواهد داد و هرچه دفتر ثبت بين المللي پيشرفت كند، دفاتر ثبت منطقه اي نيز توسعه پيدا خواهد كرد.

 

مدیریت و ساختار برنامه

 

برنامه توسط ساختار كميته سه سطحي (ملي، منطقه اي و بين المللي) و يك دبيرخانه هدايت مي شود و كميته هاي زير در آن فعاليت دارند:

كميته مشاوره بين المللي (IAC ): اين كميته عالي ترین مقام مشورتی با يونسكو درباره برنامه ريزي، اجرا و به كارگيري برنامه مي باشد که در سال ۱۹۹۳ میلادی تاسیس شد. اعضای این کمیته متشکل از 10 تا 15 نفر می باشند که از هر کشور فقط یک عضو تعیین می شود. این اعضا از سوی مدیر کل یونسکو انتخاب و منصوب مي شوند و انتخاب آنها بر اساس صلاحیت شخصیشان است و مدت زمان عضویت هر کدام یک دوره چهار ساله با امکان یک بار تجدید می باشد. این کمیته فعالیتهای خود را بر اساس مقررات تدوین شده توسط یونسکوانجام می دهد.
مدير كل، اعضاي كميته مشاوره را هر دو سال يك بار در جلسه اي گرد هم مي آورد. اين كميته پيشرفت برنامه جهانی را كنترل و تنظيم مي كند، گزارشات كميته هاي فرعي، كميته هاي منطقه اي و دبيرخانه را مورد ملاحظه قرار مي دهد و به ترتيب اين ارگانها را در جريان وظايف و مسئوليتشان قرار مي دهد. رهنمودهاي كلي حافظه جهاني را اصلاح و به روز مي كند و مسئول تاييد، اضافه كردن يا حذف كردن از دفتر ثبت بين المللي حافظه جهاني مي باشد. IAC ساختارهاي برنامه را به قصد به وجود آوردن چارچوب درست و منطقي براي رشد برنامه حافظه جهاني در آينده و رسيدن به سطح توصيه نامه يونسكو و نهايتا رسيدن به كنوانسيون (اجلاس) يونسكو بررسي مي كند.
عملكرد هر كميته منطقه اي و كميته فرعي در جلسات عادي مورد بررسي قرار مي گيرد تا اطمينان حاصل شود كه ساختارها در ارتباط با نيازهاي فعلي حفظ مي شود.
در نخستین نشست کمیته مشورتی بین المللی در پولکوسک (Pulkusk) لهستان، طرحی تهیه شدکه نکات مهم مطرح شده در این نشست به صورت زیر می باشد:
-
یونسکو به عنوان هماهنگ کننده نهادی که باعث گسترش هماهنگی بین دولتها، سازمانهای بین المللی خصوصی و عمومی می شود، مطرح گردید؛
- دو زیرکمیته یکی برای ارزیابی دوره ای ضوابط مربوط به برنامه و دیگری برای بررسی بازاریابی محصولات برنامه در سراسر جهان تأسیس گردد.
یونسکو با فدراسیون بین المللی اتحادیه کتابخانه ها (IFLA) و شورای بین المللی بایگانیها (ILA) قراردادی را منعقد ساخت تا هر یک در خصوص مجموعه های کتابخانه ای و بایگانیها، فهرستی از مجموعه هایی که دچار صدمات زیادی شده اند، تهیه نمایند. متعاقباً یونسکو فهرستی از مجموعه هایی که در معرض خطر قرار گرفته بودند، تهیه نمود. ضمناً در چارچوب این برنامه یونسکو، طرح مشترک میکروفیلم کردن روزنامه ها در هفت کشور آمریکای لاتین را اجرا نمود.

کمیته های ملی و منطقه ای برنامه حافظه جهانی: کمیته های ملی برنامه حافظه جهانی، مسئولیت دقیق طرحها و فعالیتهایی را که در چارچوب برنامه انجام می شود بر عهده دارند. از جمله وظایف این کمیته ها عبارتند از:
-
شناسایی و نامزدکردن میراث مستند برای معرفی به کمیته مشورتی بین المللی جهت ثبت در فهرست جهانی؛
-تعیین موارد و ارائه پیشنهادهایی مبنی بر حذف موارد مزبور از فهرست به کمیته مشورتی بین المللی؛
-همکاری نزدیک با سازمانهای دولتی و غیردولتی؛
-مدیریت کلی و هماهنگی طرحها و فعالیتها در سطح ملی؛
-نظارت دقیق بر طرحهای ملی و فعالیتهایی که در چارچوب برنامه انجام شده است؛
کمیته های منطقه ای مرکب از دو یا چند کشور است که در طرحها و فعالیتها یک هدف مشترک دارند و با همکاری یکدیگر، اهداف برنامه حافظه جهانی را دنبال می کنند. این کمیته ها ممکن است بر مبنای جغرافیایی ایجاد شود یا گروهی از افراد گرد هم آیند که از کشورهای دور و پراکنده می باشند اما در منافع یک میراث مستند خاص سهیم می باشند.
کمیته های منطقه ای و ملی توسط مناطق و کشورهای ذیربط تأسیس می شوند. عضویت در کمیته های ملی و منطقه ای بر طبق شرایط خاص کار هر کمیته تعیین می گردد. قواعد اجرایی نیز توسط کمیته های ملی و منطقه ای و منطبق با اهداف برنامة حافظه جهانی و نیازهای منطقه ای و ملی تدوین می گردند.
پیش از هر کنفرانس عمومی، یونسکو گزارشی رسمی توسط کمیته های ملی و منطقه ای درباره برنامه ملی و منطقه ای تهیه و برای کمیته مشورتی بین المللی ارسال می کند، کمیته مشورتی بین المللی نیز گزارشی جامع به کنفرانس ارائه می دهد. در ضمن خوب است نسخه ای از جلسات نشستهای کمیته های ملی و منطقه ای برای دبیرخانه بین المللی ارسال شود.

كميته فرعي دفتر ثبت: اين كميته از يك رئيس كه توسط IAC و آژانس (Bureou) به اين سمت منصوب مي شود و اعضاي منتخب كه با توجه به حرفة تخصصيشان انتخاب مي شوند، تشكيل شده است. اين كميته بر ارزيابي پيشنهادهاي دفتر ثبت حافظه جهاني نظارت مي كند و نظر خود را با دليل درباره ثبت يا رد آنها در تمام گردهماييهاي IAC اعلام مي كند، ضوابط انتخاب را توضیح می دهد و جهت ارزيابي پيشنهادها با سازمانهاي غيردولتي و ديگر نهادها مرتبط مي باشد.
IAC
هر دو سال يك بار جلسه عادي دارد. نهادهاي فرعي و كمكي آن و كميته هاي ملي و منطقه اي هر وقت كه نياز باشد، براي مديريت و اداره فعاليتهايشان جلسه تشكيل مي دهند. آنها ممكن است، به صورت مجازي ( الكترونيكي) يا حضوري جلسه داشته باشند. این برنامه هر چند وقت يك بار براي پيشبرد اهدافش، كنفرانسهاي منطقه اي يا بين المللي، گردهمايي متخصصان يا مسئولان كميتة ملي يا گردهماييهاي ديگري را تشكيل مي دهد.
دبیرخانه: این بخش، مسئولیت اطلاع رسانی عمومی را بر عهده دارد. موارد زیر از وظایف دبیرخانه می باشد:
۱. ارائه خدمات دبیرخانه ای به کمیته مشاوره بین المللی؛
۲. تأسیس و نگهداری به روز فهرست حافظه جهانی؛
۳. ارائه فعالیتهای برنامه؛
۴. اداره صندوق حافظه جهانی؛
۵. نظارت دقیق بر برنامه.

 

دفاتر ثبت حافظه جهانی

 

در اين برنامه سه نوع دفتر ثبت درنظر گرفته شده است؛ بين المللي، منطقه اي و ملي. همه دفاتر ثبت شامل فهرست مطالبي است كه از اهميت جهاني برخوردار مي باشد و يك اثر ممكن است در بيش از يك دفتر ثبت وجود داشته باشد.
دفتر ثبت بين المللي شامل فهرست كل ميراث مستندي مي شود كه كليه معيارهاي انتخاب را دارد و توسط IAC انتخاب می شود و مدير كل يونسكو آن را تاييد کرده است. اين فهرست نويسي به روز مي باشد و توسط دبيرخانه تحت عنوان دفتر ثبت حافظه جهاني منتشر مي شود؛
دفتر ثبت منطقه اي، ميراث مستندي را فهرست مي كند كه توسط همه كميته هاي کشورهای آن منطقه حافظه جهاني تاييد شده است. اين فهرست نويسي به روز مي باشد و توسط كميته منطقه اي تحت عنوان دفتر ثبت منطقه اي حافظه جهاني منتشر مي شود. دفاتر ثبت منطقه اي ممكن است ماهيتا متفاوت باشند؛ مثلا ممكن است صورتي از همكاري بين دفاتر ثبت ملي باشد يا ممكن است شامل ميراث مستندي باشد كه تاثير منطقه اي دارد اما اين ميراث در دفاتر ثبت ملي وجود نداشته باشد؛
دفتر ثبت ملي، ميراث مستند ملت را فهرست مي كند كه توسط كميته ملي حافظه جهاني (و در كشورهايي كه كميته ملي وجود ندارد، توسط كميسيون ملي يونسكو) تاييد مي شود. اين دفاتر به دولتها و سازمانها كمك مي كند تا از كل ميراث مستند نگهداري شده توسط انواع مختلف سازمانها و افراد خصوصي آگاه شوند و آنها را از اقدامات انجام گرفته برای حفاظت از ميراث به خطر افتاده ملت مطمئن مي كند.

 

معيارهاي گزينش

 

تنظیم فهرست برنامه حافظه جهانی که در سطح بین المللی، منطقه ای یا ملی انجام می گیرد بر اساس معیارهای ارزیابی اهمیت جهانی میراث مستند و نیز تأثیرات آن در بعد جهانی، منطقه ای یا ملی صورت می گیرد.
معیارهای تدوین شده توسط یونسکو در چارچوب ثبت آثاردر فهرست بین المللی است که در حوزه منطقه ای و ملی نیز قابل اجرا می باشد. انتخاب یک سند در برنامه حافظه جهانی با توجه به قابلیتهای آن در مقایسه با معیارهای گزینش، محتوای کلی دستورالعملها و شرایط دیگر مطرح شده در برنامه حافظه جهانی انجام می شود.
در ضمن ارزیابی آثار، نسبی است و معیار کاملی برای بیان اهمیت فرهنگی وجود ندارد به همین دلیل یک معیار خاص که بر اساس آن بتوان یک سند را در برنامه حافظه جهانی ثبت کرد وجود ندارد.
هنگامی که سندی برای ثبت در برنامة حافظه جهانی نامزد می شود ابتدا باید از لحاظ صحت و درستی مورد بررسی قرار گیرد:
1.
آیا ماهیت و منشاء آن قابل اطمینان است؟ اسناد کپی، المثنی و جعلی ممکن است با سند اصل اشتباه گرفته شود؛
2. کمیته مشاوره بین المللی باید از اهمیت جهانی سند مطرح شده اطمینان داشته باشد بدین معنی که سند منحصر به فرد و بی نظیر باشد به گونه ای که گم شدن یا از بین رفتن آن سبب فقر یا تضعیف میراث مستند گردد همچنین در یک محدوده زمانی از نظر فرهنگی تأثیر زیادی درسطح جهانی داشته باشد؛
3. در صورتی منبعی دارای ارزش جهانی است که یک یا چند معیار از معیارهای گزینش را داشته باشد.
معیارهای مورد نظر عبارتند از:
الف) نفوذ و تأثیر؛
ب) زمان؛
ج) مکان؛
د) مردم؛
ه) موضوع؛
و) شکل و سبک؛
ز) ارزش معنوی، فرهنگی و اجتماعی.
نفوذ و تأثیر: مستنداتی از لحاظ جهانی با ارزش هستند که دارای نفوذ و تأثیر بر جهان باشند؛ مانند آثار مذهبی یا سیاسی که در شکل گیری تاریخ مؤثر بوده اند؛


زمان: آثاری که دوره ای از تغییر در جهان را بیان می نمایند یا اینکه به شناخت و آگاهی از تاریخ در دوره ای خاص کمک می کنند، از لحاظ زمانی بااهمیتند؛ مانند مستنداتی که دوره های بحرانی یا تغییرات مهم اجتماعی و فرهنگی را در یک دوره زمانی نشان می دهند. البته آثار مستند فقط به دلیل قدمت از ارزش برخوردار نیستند؛


مکان: مکان تشکیل یک اثر مشخصه اصلی اهمیت آن است و دربرگیرنده اطلاعات حیاتی درباره منطقه ای است که در تاریخ و فرهنگ جهانی اهمیت داشته است؛ میراثی که حاوی اطلاعاتی مهم در ارتباط با مکان یا منطقه ای می باشد که نقش مهمی در تحولات مهم تاریخی ایفا کرده؛ مانند آثاری که متعلق به اماکن تاریخی یا معرف انقلاب صنعتی می باشند؛ 


مردم: مستنداتی که در ارتباط با افراد، گروه یا اشخاصی می باشند که در تاریخ نقش مهمی ایفا کرده اند، مهم است؛


موضوع: شرایط و اوضاع اجتماعی و فرهنگی یک اثر نشان دهنده جنبه های مهمی از رفتار بشری یا پیشرفت اجتماعی، صنعتی یا سیاسی می باشد که ممکن است دربرگیرنده ماهیت حرکتهای بزرگ و نمایانگر تأثیر افراد و گروههای مهم باشد؛


شکل و سبک: میراث مستند ممکن است دارای ارزشهای برجسته ای از نظر سبک شناسی، زبان شناسی و زیباشناسی باشد و نمونه ای واقعی از آداب و رسوم یا قالبهای نابود شده یا در حال نابودی باشد؛ به عنوان مثال دست نویسهای منور بر روی برگ و پوست از جمله نمونه های ارزشمند می باشد.

گزینه های زیر نیز جهت گزینش در نظر گرفته می شود:
نادر بودن: محتوا و ماهیت فیزیکی سند باید اثری کمیاب در نوع و زمان خود باشد؛


کامل بودن: با توجه به ماهیتهای فیزیکی اثر به جا مانده باید بررسی شود که آیا اثر کامل است یا خیر؟ آیا صدمه دیده است یا تغییر کرده است؟
البته باید به این نکته نیز توجه نمود که آیا بقای میراث مطرح شده در خطر می باشد؟ اگر اثر از خطر مصون است آیا تمهیداتی لازم برای تداوم این اثر صورت گرفته است؟
برنامه مدیریتی: برنامه مدیریتی، برنامه ای است که به دلیل اهمیت میراث مستند با توجه به استراتژیهای مناسب برای حفظ و دستیابی به آنها وجود دارد.

 

مراحل ثبت اثر پيشنهادشده در فهرست حافظه جهاني در ايران

 

مراحل ثبت اثر پيشنهادشده در فهرست حافظه جهاني در ايران :کمیته ملی حافظه جهانی در ایران جهت ثبت هر اثر در برنامه حافظه جهانی مراحل زیر را انجام می دهد:
.1
ارسال فراخوان تکمیل برگه پیشنهاد ثبت اثر برای مراکز و موسسات دارنده میراث مستند؛
2. دریافت برگه های پیشنهاد اثر از هر کدام از مراکز؛
3. طرح هر کدام از برگه های پیشنهاد در جلسات ارزیابی کمیته و بررسی ِآن توسط اعضای گروه ارزیابی؛
4. تکمیل پرونده آثاری که از نظر گروه ارزیابی واجد معیارهای برنامه حافظه جهانی باشد؛
5.  ارائه پرونده تکمیل شده هر کدام از آثار به کمیته ملی حافظه جهانی؛
6. ثبت ملی آثاری که پرونده آن تکمیل شده است؛
7.  انتخاب دو اثر از بین آثاری که به ثبت ملی رسیده برای ثبت جهانی؛
8. ارائه پرونده آثاری که برای ثبت جهانی در نظرگرفته شده به کمیسیون ملی یونسکو در ایران برای ارسال به برنامه حافظه جهانی.
آثار ارائه شده باید اطلاعاتی مطابق با ساختار برگه های پیشنهاد ثبت اثر را در بر داشته باشند. دبيرخانه برنامه حافظه جهانی وقتي برگه های پیشنهاد را دريافت مي كند:
الف) پيشنهاد را ثبت مي كند، پيشنهاددهنده را از دريافت آن مطمئن مي كند و برگ پيشنهاد و سند ضميمه را از پيشنهاددهنده درخواست مي كند ـ فرايند و پردازش شروع نمي گردد تا زماني كه تمام اطلاعات ارائه شده كامل شود؛


ب) پيشنهاد به صورت كامل به كميته فرعي دفتر ثبت فرستاده مي شود تا مورد ارزيابي قرار گيرد؛


ج) صلاحديدهاي كميته فرعي دفتر ثبت حداقل يك ماه قبل از گردهمايي دو سالانه به IAC ارائه مي شود؛


د) كميته هاي ملي و منطقه اي از تصميم IAC آگاه مي شوند ( البته اين جواب تا زماني كه اثر توسط مدير كل تاييدنشود، رسمي نيست) و پس از تاييد مدير كل، اثر در دفتر ثبت حافظه جهاني به ثبت مي رسد.


دبيرخانه، پردازش پيشنهادها را براي دفتر ثبت بين المللي مديريت مي كند، هر جا لازم باشد از پيشنهاددهندگان، اطلاعات بيشتري درخواست مي كند، به پرسشها پاسخ مي دهد، موعد مقرري را براي پذيرش پيشنهادات تعيين مي كند يا قيد و شرطي براي به موقع انجام دادن پيشنهادهاي در حال انجام قرار مي دهد. كميته فرعي دفتر ثبت بر ارزيابي پيشنهادها نظارت دارد. اين نظارت از طريق بررسي كامل هر پيشنهاد و با ارائه توصيه نامه مستند به IAC كه آيا پيشنهاد به دفتر ثبت اضافه شود يا نه صورت مي گيرد. كميته فرعي جهت نظرخواهي درباره آثار، نهادهاي تخصصي و سازمانهاي غيردولتي حرفه اي را دعوت مي كند. در مرحله نخست اين نهادها عبارتند از فدراسيون بين المللي انجمنهاي كتابخانه اي (IFLA)، انجمن بين المللي آرشيوها ( ICA )، انجمن هماهنگ كننده انجمنهاي آرشيو سمعي و بصري (CCAAA) و انجمن بين المللي موزه ها (ICOM). اين ارگانها ممكن است كارها را به يكي از اعضا يا بيشتر محول كنند.
در هنگام ارائه صلاحديد، از سازمانهاي غيردولتي خواسته مي شود تا درباره اينكه آيا پيشنهاد از ضوابط انتخاب برخوردار است يا نه نظر بدهند، همچنين از آنها خواسته مي شود تا مسايل مديريتي يا قانوني لازم را قبل از اتمام توصيه نامه به IAC مشخص كنند. اين كميته، توصيه سازمان غيردولتي و هر توصيه ديگري را كه به دنبال آن باشد براي ارزيابي در نظر مي گيرد.
البته در بعضی موارد کمیته های ملی و منطقه ای وجود ندارند و تحت شرایطی کمیته های مشاوره بین المللی بنا به صلاحدید خود میراثی را به فهرست جهانی معرفی می نمایند.

 

پاك كردن از دفتر ثبت

 

ميراث مستند در مواردي كه آسیب دیده باشد يا درباره يكپارچگي آن تردید ایجادشود، به گونه اي كه ديگر داراي ضوابط انتخاب هنگام ثبت نباشد ممكن است از دفتر ثبت پاك شود. همچنين اگر اطلاعات جديد موجب ارزيابي مجدد ثبت باشد و ناشايست بودن آن ثابت شود، از دفتر ثبت حذف مي شود. اين فرايند توسط هر فرد يا سازمان شامل خود( IAC ) امكان دارد، انجام شود و با ارائه دلایل تردید درباره اثر به دبيرخانه آغاز مي شود و براي بررسي و گزارش موضوع به كميته فرعي دفتر ثبت ارجاع مي شود. اگر دليل و مدركي براي نگراني وجود داشته باشد، دبيرخانه با پيشنهاددهنده اصلي تماس مي گيرد (يا اگر امكان تماس نباشد، با ارگان مناسب ديگري تماس برقرار مي كند) تا قضيه را توضيح دهد. كميته فرعي اين توضيح و همه داده هاي اضافي ديگر را كه تا آن زمان جمع آوري شده، ارزيابي مي كند و براي حذف يا ابقا يا هر عمل سازنده ديگر به IAC ارائه مي دهد. اگر IAC تصميم به حذف آن بگيرد ارگانهاي نظردهنده مطلع مي شوند.

 

آثار ثبت شده در حافظه جهاني

 

هر دو سال يك بار هر كشور مي تواند دو اثر برای ثبت در حافظه جهاني به يونسكو پيشنهاددهد.آثاري كه از هر کشور یا سازمان بین المللی از ابتدا تاكنون در دفتر حافظه جهاني به ثبت رسیده 193 اثر می باشد که در قسمت آثار ثبت شدة جهانی فهرست کلیة این آثار به تفکیک سال ذکرشده است.

 

 

ماخذ: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران